Hiçbir çocuğun sınavı olmasını istemeyeceğimiz türden bir hastalık, hematoloji alanının da en zorlu konulardan biri lösemi. Kemik iliğinde ortaya çıkan ve anormal beyaz kan hücrelerinin artmasıyla şekillenen bu kan kanseri, özellikle çocuklarda ve genç yetişkinlerde görülüyor. En çok görünen türleri ise akut lenfoblastik lösemi (ALL) ile akut miyeloid lösemi (AML). Yıllar boyunca üzerine pek çok çalışma yapılan bu hastalığın tedavisi için ise bilim umut vadediyor. Hastalığın hem tanısı hem de tedavisi adına çok önemli gelişmeler söz konusu. Biz de umut ışığı olabilecek bu tedavilerden bahsettik.

Hedefe Yönelik İlaçlar (Targeted Therapy) ve Genetik Eşleşme

Önceden lösemi denildiği zaman herkes için aynı tedavi uygulanıyordu: Kemoterapi. Ancak şimdi bilim insanları her insanın kendine özel bir genetik yapısı olduğunu biliyor. Bu sayede tedavi de özelleştirilebiliyor.

NCI (Ulusal Kanser Enstitüsü) verilerine göre, löseminin farklı alt tiplerinde hücresel büyümeyi, bölünmeyi ve yayılımı kontrol eden gen ve proteinleri hedef alan akıllı ilaçlar geliştiriyor. Yani, hastalığa sebep olan gen ya da proteinler hedef alınıyor. Bu da kişiden kişiye ve löseminin tiplerine göre değişen durumlarda tek tip bir tedaviden çıkılıp yine kişiye özel bir tedavi uygulanmasını sağlıyor. Örneğin; bir gen mutasyonu dolayısıyla lösemi söz konusu olmuşsa bu gene özel bir ilaç tedavisi uygulanıyor. Bu hem daha hedef odaklı bir tedaviye olanak sağlıyor hem de hastayı ağır ilaç yükünden kurtarmış oluyor. 

İmmünoterapi ve CAR-T Hücre Tedavileri

İmmünoterapiler, bağışıklık sistemini kanserle savaşmaya yönlendirir. Bu alandaki CAR-T hücre tedavileri hastanın kanserle savaşmasını sağlayan hücrelerin bir bakıma “eğitilmesi” anlamına geliyor.

Laboratuvar ortamında, kanserle savaşacak olan hücreler alınıyor ve bu hücrelere kanserli hücreleri nasıl tanıyacakları, onlarla nasıl savaşacakları öğretiliyor. Ardından tekrar hastanın vücuduna geri konuluyor. Çok daha donanımlı ve stratejik davranan askeri bir birlik misali kanser hücrelerini hedef alıyorlar. Bu tedavi yöntemi neredeyse hiçbir tedaviye cevap vermeyen pek çok hastada olağanüstü sonuçlar alınmasını sağladı. 

Tanıda Yapay Zeka Kullanımı ve Görüntü Analizi

Lösemi tedavisinin hayat kurtarması için en önemli aşamalardan biri de erken tanı. Her alanda hayatı kolaylaştıran yapay zeka, löseminin erken tanısında da rol oynuyor.

İleri görüntü işleme teknikleri, kan yayma (Smear) görüntülerinden lösemi hücrelerini otomatik tanımada kullanılıyor. Bu işlem çok uzman bir göz ve uzun zamanda bile bazen hatalı olabiliyor. Her zaman kanserli hücreleri kolayca tanımak mümkün olmuyor. Ancak özellikle de bazı yapay zeka modelleri ile mikroskop başındaki bu işlemin süresi hem kısalıyor hem de doğruluk payı çok yüksek çıkıyor. Bazı modellerin doğruluk payı %99. Bu da erken tanı sayesinde kurtulabilecek yüzlerce hayat demek oluyor. 

Mitokondriyal DNA ve Metabolik Araştırmalar

Böyle söyleyince biraz karışık görünüyor olabilir ama temelde ‘kanser hücrelerinin enerji kaynaklarını kesmek’ desek yanlış olmaz. 

Yapılan araştırmalar lösemi hücrelerinin mitokondri üzerinde değişiklik yaptığını gösterdi. Bu değişiklikler de kanserin yayılmasını hızlandırabiliyor. Bu bulgu üzerine bilim insanları, kanserli hücrelerin enerjilerini kesmenin onları durduracak bir yol olması üzerine çalışıyor. Henüz çok erken bir aşamada olsa da bu da umut vadeden bir tedavi gibi görünüyor.

Klinikal Denemeler ve Kombinasyon Stratejiler

Tedavinin tek bir ilaç değil de birden fazla ilacın kombinasyonu ile mümkün olabileceğini gösteren bazı çalışmalar da var. 

Burada amaç kemoterapiyi çok daha düşük bir dozda uygularken bununla birlikte akıllı ilaçları da kullanmak. İngiltere’deki FLAIR deneyinde doğrudan kemoterapi uygulamak yerine, bunu düşük dozda tutarak yanında da iki ayrı yeni nesil ilaç kullanıldı. Sonuçlar ise sevindiriciydi: Bu deneyde tedavi gören hastalarda kanserin geri dönme ihtimali oldukça düşük görünüyor. Bu da aslında kemoterapisiz iyileşmenin mümkün olabileceği anlamına geliyor.

Bahsettiğimiz bu çalışmalar umut vadediyor ve çalışmalar bunlarla da sınırlı kalmıyor. Eminiz ki bilim bir gün bu korkulan hastalığın çaresini bulacak ve sorun kökten çözülecek. Ancak o zamana kadar küçücük bedeni ile hayata tutunmaya çalışan çocuklar için sen de bazı adımlar atabilirsin.

Lösemi ile Mücadelede Sen Neler Yapabilirsin?

Bireysel katkıların büyük farklar yarattığından emin olabilirsin. Bu yüzden senin yapabileceklerin küçük şeyler olsa da oldukça önemli.

Bilinçlen ve Paylaş

Kanser hakkında en güvenilir kaynaklar kanser dernekleri, üniversite hastaneleri, tıp yayınları olarak bilinir. Edineceğin bilgileri bu gibi kaynaklardan edinmeye dikkat et. Sonrasında bunları sosyal medya, blog, vlog gibi araçlarla paylaş. Ayrıca seminer ve webinarlara katılarak da kendin ve çevrendekiler için farkındalığı artıracak bir adım atabilirsin. 

Destek Kuruluşlarına Katkı Sağla

Lösemi ve kanser araştırması yapan dernek ve vakıflara maddi yardımda bulunabilirsin ya da kanser hastalarına moral desteği sunmak için sivil toplum kuruluşlarında gönüllü olabilirsin. 

Kan, Kemik İliği Bağışında Bulun

Kan, kemik iliği ya da ikisini de bağışlayarak bir hastanın hayatını kurtarabilir ya da tedavisine destek olabilirsin. Kemik iliğin uyumlu olduğunda veritabanında yer alır ve bu seni potansiyel kemik iliği bağışçısı yapar. Kan bağışı ise sıklıkla kan bileşenlerine ihtiyaç duyan lösemi hastaları için hayati bir destek anlamına gelir.

Politikaları Öğren ve Savun

Sağlık politikalarını öğrenerek kanser araştırmalarına ayrılan bütçenin iyileşmesi için kamuoyu oluşturabilirsin. Çeşitli dernek ya da sivil toplum kuruluşları ile iş birliği yaparak ya da kurarak lösemiye desteğin artırılması talebinde bulunabilirsin.

Küçük ya da büyük olması fark etmeksizin sen de Lösemili Çocuklar Haftası’nda onlar için bir adım atarak minik savaşçılara destek ol.